Tản mạn về Hậu tổ Tuồng

            Nhắc đến Tuồng là nhắc đến Đào Tấn và ngược lại, vì lẽ đó mà Ông được coi là ông tổ hát bội và là vị tổ thứ 2 trong 3 vị tổ nghề sân khấu Việt Nam (Phạm Thị Trân, Đào Tấn & Cao Văn Lầu).

1. Đôi nét về Đào Tấn

            Đào Tấn tự là Chỉ Trúc, hiệu là Tô Giang và Mộng Mai, biệt hiệu là Tiểu Linh Phong Mai Tăng hoặc Mai Tăng, là một nhà soạn tuồng nổi tiếng Việt Nam. Ông tên thật là Đào Đăng Tấn, sinh tại thôn Vinh Thạnh, tổng Thời Tú, huyện Tuy Phước, phủ An Nhơn, tỉnh Bình Định (nay thuộc thôn Vinh Thạnh, xã Phước Lộc, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định). Do tránh quốc húy nên bỏ chữ Đăng, nên gọi gọn là Đào Tấn. Ông thuộc dòng dõi Lộc Khê hầu Đào Duy Từ (1572-1634), một danh nhân thời chúa Nguyễn, vào lập nghiệp ở đất Đàng trong đầu thế kỷ XVII. Cha là Đào Đức Ngạc, mẹ là Hà Thị Loan.

Hình Cụ Đào Tấn tại gian nhà thờ từ đường họ Đào

            Ông sinh ngày 27 tháng 02 năm Ất tý, tức ngày 3 tháng 4 năm 1845, ông mất ngày 23 tháng 8 năm 1907, nhằm rằm tháng bảy năm Đinh Mùi, thọ 63 tuổi. Tuy nhiên theo ông Đào Tụng Phi - cháu cố của cụ Đào Tấn cho biết: theo giấy tờ thời cụ làm quan còn để lại có ghi rõ là cụ sinh năm 1843. Thời niên thiếu, Cụ là một người thông minh nhưng vì nhà nghèo nên mãi đến năm 23 tuổi mới đi thi, và đậu cử nhân tại trường thi Bình Định ngay lần đầu tiên - Khoa thi Đinh Mão Tự Đức lần thứ 20. Ông là vị quan thanh liêm thời nhà Nguyễn, đã từng giữ chức vụ Tổng đốc An – Tĩnh (Nghệ An – Hà Tĩnh), Công Bộ Thượng thư.

            Sinh thời, Ðào Tấn đã sáng tác gần 100 vở tuồng, trong đó có rất nhiều vở nổi tiếng; nhiều vở đến nay vẫn còn được biểu diễn như: Cổ thành, Hộ sinh đàn, Hoàng Phi Hổ quá Giới Bài quan, Diễn võ đình... Những vở tuồng của Ðào Tấn đã để lại trong lòng quần chúng nhiều điển hình nhân vật không phai mờ về những con người bất khuất, không chịu đầu hàng trước những điều bất công. Ông cũng đã lên án mạnh mẽ cái xấu xa của bọn vua quan phong kiến với những suy nghĩ rất mới mẻ, gần với chủ nghĩa hiện thực, ông có công nâng văn học tuồng lên trình độ bác học và sáng tạo một phương pháp sáng tác mới cùng với những cách tân trong nghệ thuật biểu diễn. qua 2 trường dạy hát bội - Học bộ đình Vinh Thạnh (Tuy Phước) và Học bộ đình Nghệ An - Ðào Tấn đã đào tạo được rất nhiều nghệ sĩ xuất sắc ở miền Trung từ Bình Ðịnh đến Thanh Hóa.

            Ngoài ra ông còn sáng tác nhiều văn thơ tập hợp lại trong các tập Mộng Mai ngâm thảo, Mộng Mai thi tồn, Mộng Mai từ lục, Mộng Mai văn sao... được giới nghiên cứu văn học hiện nay đánh giá cao. Các hoạt động về văn học nghệ thuật của Ðào Tấn rất phong phú và đa dạng, nhưng ảnh hưởng của ông đối với đương thời sâu sắc nhất vẫn là những hoạt động nghệ thuật tuồng, nên được tôn xưng là Hậu tổ của bộ môn nghệ thuật này. Hiện nay tại Bình Định đang gìn giữ và bảo tồn 2 di tích liên quan đến cụ Đào, đó là: khu lăng mộ Đào Tấn và Từ đường Đào Tấn.

2. Mộ Danh nhân Văn hóa Đào Tấn...

            Trên một đỉnh đồi thuộc dãy núi Huỳnh Mai (Phước Nghĩa, Tuy Phước, Bình Định) có một khu lăng mộ đã được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa quốc gia theo quyết định số 95/QĐ/BT ngày 24 tháng 01 năm 1998; được chăm sóc, nhang khói thường xuyên. Ðó là nơi yên nghỉ đời đời của Danh nhân Văn hóa Ðào Tấn, Hậu tổ nghệ thuật Tuồng - người đã có công đưa nghệ thuật tuồng lên đến đỉnh cao vào thế kỷ 19, có nhiều đóng góp rất to lớn cho bộ môn nghệ thuật sân khấu truyền thống của dân tộc. Tương truyền ngày xưa trên núi Huỳnh Mai có rất nhiều mai vàng, mỗi độ xuân về người dân quanh vùng thường lên núi hái lộc. Sinh thời, Đào Tấn rất thích mai nên ông đã chọn núi Huỳnh Mai làm nơi yên nghĩ nghìn thu của mình.

Đường lên lăng mộ cụ Đào Tấn

            Được biết, sau khi từ quan về quê, hàng ngày Cụ ngồi ở cửa, nhìn ra phía núi Huỳnh Mai, rồi tự Cụ lên đó, tìm nơi đào huyệt, xây trước mộ cho mình, tạo nên 200 bậc từ dưới chân núi lên mộ, hướng mộ nhìn xuống cánh đồng làng xanh mướt, cảnh quan tuyệt đẹp và lãng mạn. Cụ đã xây lăng mộ cho mình xong, 3 năm sau thì Cụ mất.

            Khu mộ được xây theo hình chữ nhật dài 3m, rộng 2m, có bờ xung quanh cao 0,8m. Trước mộ có bia đề ngày lập mộ, trước nữa là bức bình phong làm tiền án. Phía ngoài mộ là một vòng tường bao dài 10m, rộng 6m, trước có trụ cổng đề đôi câu đối của Hà Đình tướng công, lưng có bình phong kiểu cuốn thư, hai bên cổng và hai bên cuốn thư là hình bốn con sấu được tạo dáng đuôi vểnh lên trên. Nơi đây, xưa là cả một rừng hoa, dưới là dòng sông Tranh quanh năm nước chảy, xa xa là cụm tháp Bánh Ít cổ kính, phong cảnh ấy, kiến trúc mộ phần ấy đã toát lên tính cách cương trực, cuộc sống thanh bạch, tâm hồn thi sĩ, nghệ sĩ của con người Đào Tấn.

Chánh điện của khu lăng mộ

            Sau nhiều năm biến động, ngôi mộ của Ông hầu như không được tu bổ gì, ngôi mộ bị xuống cấp, trước tình hình đó năm 1994 UBND tỉnh chủ trương cho Sở Văn hóa Thông tin, phối hợp UBND huyện Tuy Phước, cùng với xã sở tại và nhà hát tuồng Đào Tấn, tiến hành gia cố tôn tạo mộ ông, phần gia cố dựa trên nguyên bản cũ và có gia cố chống xói mòn và làm bậc từ dưới đường lên tận mộ để nhân dân dễ lên thăm viếng.

3. Từ đường Đào Tấn

Gian nhà thờ cụ Đào Tấn tại nhà từ đường họ Đào

            Hiện Từ đường còn lưu giữ nguyên vẹn 18 sắc phong của cụ Đào Tấn vào các năm Tự Đức 24. Và một kỷ vật khác của Cụ cũng đang được cháu cố Đào Tụng Phi lưu giữ cẩn thận tại Từ đường, đó là cây gậy trúc có khắc 4 câu thơ của Cụ, trên đầu gậy còn có chữ Vạn thọ. Cây gậy đã theo Cụ đi nhiều vùng miền đất nước, một kỷ vật mà cháu cố Đào Tụng Phi ngày đó phải tìm kiếm, rồi bỏ ra hai cây vàng để chuộc về.

            Được biết, ngày 5/11/2014, UBND tỉnh Bình Định đã có văn bản đồng ý chủ trương xây dựng đền thờ danh nhân văn hóa Đào Tấn tại làng Vinh Thạnh (xã Phước Lộc, huyện Tuy Phước, Bình Định).dự án được xây dựng trên diện tích hơn 3.000 m2. Các hạng mục công trình gồm: đền thờ, sân hành lễ, hồ sen, sân vườn, bãi đậu xe, học bộ đình...Dự kiến kinh phí đầu tư xây dựng khoảng 10 tỉ đồng.

            Việc xây dựng đền thờ sẽ tạo thành quần thể di tích liên quan đến danh nhân Đào Tấn tại huyện Tuy Phước, gồm: Nhà từ đường họ Đào, đền thờ Đào Tấn, đình làng Vinh Thạnh, mộ Đào Tấn. UBND tỉnh Bình Định giao cho UBND huyện Tuy Phước làm chủ đầu tư công trình này. Khi hoàn thành, cụm di tích lịch sử- văn hóa liên quan đến danh nhân văn hóa Đào Tấn sẽ thành quần thể văn hóa, đáp ứng nhu cầu tham quan, thăm viếng, tìm hiểu của mọi người.